Workshop ‘Verleiden tot het midden’ in de School of Arts in Gent.

Een uitgewerkte versie van de tekst van deze ontvoering verscheen in augustus 2023 in het tijdschrift Kunstzone onder de titel Stilstaan.

‘Ik ging echt wel anders kijken. Vijf minuten is lang.’ Eén van de studenten van de opleiding Theaterdocent van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, kijkt wat beduusd omhoog. Ze heeft net vijf minuten onafgebroken naar haar gsm gestaard. Naar één beeld: een zelfgekozen still uit haar favoriete film. De opdracht is bedacht door een aantal studenten van de Educatieve Master Drama van KASK & Conservatorium Gent en een aantal studenten van de opleiding Theaterdocent van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten.

© Vincent Koevoets

De Amsterdamse studenten doen een project met DEGASTEN, een jongerentheatergezelschap uit Amsterdam. Samen komen ze twee dagen naar Gent. Een onderdeel van hun programma is een ontmoeting met de studenten van de Educatieve Master Drama. We bieden hen een workshop aan met als vertrekpunt het materiaal op de blog van het onderzoek.

We ontvoeren Anthony Notebaert naar de workshop. Omdat hij in dit samengaan van opleidingen uit België en Nederland wonderwel goed past. Hij is een jonge theaterdocent die afstudeerde aan de opleiding Docent Theater bij de Fontys Hogeschool Tilburg. Hij geeft les in verschillende contexten in Vlaanderen en combineert dit met het behalen van zijn master drama en Educatieve Master Drama aan de LUCA School of Arts in Leuven.

© Vincent Koevoets

De centrale vraag in de workshop: hoe zou jij jongeren uitnodigen tot en begeleiden in zelf creëren? Wat van het materiaal op de blog kan je daartoe inspireren?

De studenten gaan onverstoorbaar verder: ‘Ga naar je notities, schrijf in kernwoorden op wat je gezien hebt.’

In Nederland wordt er op dit moment stevig gediscussieerd over een mobieltjesverbod op scholen. De minister van onderwijs sluit Haagse regelgeving over zo’n verbod niet langer uit. In België zijn er verschillende scholen die gsm’s al weren én uit de lessen én uit het schoolgebouw. Op andere scholen woedt de discussie hierover. Het valt op dat in de opdracht die een groep bedenkt in deze workshop, de gsm juist gebruikt wordt als middel om te vertragen. Om te kijken en te blijven kijken. En dan te merken of je iets anders ziet na al dat kijken. Kunstdocent Corita Kent beschrijft het belang van het ontwikkelen van de ‘zie-spieren’(Kent en Steward, 2008). Ze vindt kijken niet hetzelfde als zien. Zien begint wel met kijken maar is alleen maar het begin. Ze raadt haar studenten aan om lang naar hetzelfde beeld te kijken. Zo kan je proberen om een helder moment te krijgen waarop je leeg bent en open naar wat je ziet. Kent beschrijft het als een soort van kijken, waarbij je niet weet waar je naar zoekt, en zo iets écht kan gaan zien. Op een andere manier, zoals je het nog niet eerder zag.

© Vincent Koevoets

‘Hoe was dat lange kijken? Kunnen we dat vragen aan jongeren?’ De groep die de opdracht bedacht, twijfelt hierover. Een gesprek ontspint zich: sommigen vertellen hoe ze blank werden vanbinnen na een tijdje staren, anderen vertellen hoe ze op details gingen letten en weer anderen hoe ze over het kijken zelf gingen nadenken. Sommigen vragen zich af hoe het zou zijn als het beeld geprint werd en je er letterlijk dichtbij of veraf van kon gaan staan. Zou dat nog iets anders opleveren? Iedereen is het erover eens dat het een ervaring was.

© Vincent Koevoets

De opdracht gaat verder: ‘Kies één van je kernwoorden.’ En dan: ‘Zeg je woord hardop en laat anderen associëren met één woord.’ We doen het en een reeks woorden ontstaat. ‘Kies één woord uit de associaties op jouw woord. Schrijf een gedicht met dit woord als titel. Gebruik de vorige opdrachten als inspiratie voor je gedicht. Er zijn geen restricties voor je gedicht.’

Koe

Bevlekt is mijn aangezicht
Ik was verliefd
Jij was mijn vleesindustrie
Met schelletjes sneed jij me weg
Stuk voor stuk
Tot er alleen maar lucht overblijft
Jij hebt het op mij gemunt
Met glazige ogen.
Melk mij
Maar vergeet niet dat er bloed tussen
Wij zijn herkauwers
Maar vergeet het grazen niet. 

Gedicht van één van de studenten

Anthony vertelt dat één van de inspiratiebronnen voor de opdracht een citaat is op de blog uit een interview met Arnaud Deflem, theaterdocent aan de Kunsthumaniora Hasselt, waarin hij zegt dat hij gelooft dat rust en tijd in een les heel productief kunnen zijn maar dat hij dat nog te weinig toelaat. Ook in gesprekken met theaterdocenten over het materiaal op de blog, wordt dit citaat regelmatig genoemd. Blijkbaar raakt het een gevoelige snaar. Hoe creëren we rust om jongeren stil te laten staan? En wat kan dat stilstaan opleveren?

Ook Gert Biesta ziet potentie in dit stil laten staan. Hij noemt het onderbreken om dan vervolgens de aandacht te richten en zo de leerlingen te vertragen (2021).  Hij trekt van leer tegen de impulssamenleving en ziet het als een belangrijke taak van onderwijs om hier weerstand tegen te bieden (Biesta, 2022). Hij vindt het onderbreken van jongeren, hun aandacht op iets specifiek richten en zo vertraging inbouwen meer dan een pedagogische handeling die elke leerkracht doet. Voor hem is het een manier om jongeren de gelegenheid te geven om te kunnen ontdekken hoe ze kunnen omgaan met hun verlangens in deze wereld, hoe ze zich op een volwassen manier tot hun verlangens kunnen verhouden. De school is er én om de samenleving te dienen én om weerbarstig te zijn, om te resisteren. Het vertragen ziet hij als een mogelijkheid om uiteindelijk écht de samenleving te kunnen dienen, niet door te doen wat die samenleving van je verlangt maar door er eigenheid aan toe te voegen.

© Vincent Koevoets

In de workshop eindigt de opdracht bij het voorlezen van de gedichten maar de studenten dachten al na over hoe ze verder zouden gaan als ze dit met jongeren zouden doen. Belangrijke inspiratie in het vormgeven van het verdere verloop van de opdracht, zijn de verschillende citaten op de blog waarin theaterdocenten vertellen hoe ze zoeken in het niet doorduwen van hun eigen idee in het creëren. De studenten bedenken dat de les een werkplaats kan zijn voor de jongeren om hun eigen gedichten vorm te geven met de groep. Misschien kan elke jongere één les krijgen om zijn gedicht te vertalen naar de vloer samen met de groep? Dat zou kunnen met de taal van het gedicht maar evengoed zou het gedicht als inspiratie kunnen dienen voor beweging of beeld. De jongere zou carte blanche krijgen om met de groep te creëren in de les van het eigen gedicht. Iedereen van de groep zou kunnen meespelen in het toonmoment op het einde van de les of niet. Hoe zou het zijn om als theaterdocent in dit proces meer als ondersteuner vanaf de kant het proces te faciliteren? En hoe doe je dat?

© Vincent Koevoets

De studenten wisselen nog andere citaten en opdrachten uit. En op het allerlaatst zegt de groep studenten van de opdracht van het gedicht nog: ‘Dat vijf minuten kijken, we deden dat nu zo omdat het binnen deze workshop vooruit moet gaan. In de eigen les met jongeren zouden we dat vijftien minuten doen.’ Een theaterdocent die aan een groep jongeren vraagt om vijftien minuten lang naar één beeld te kijken. Wat een statement in deze hectische wereld.

© Vincent Koevoets

Dat het hem deugd deed om weer eens te sparren met anderen, vertelt Anthony achteraf, en zo tot opdrachten te kunnen komen. En dat het goed zou zijn om dat in het dagelijkse lesgeven meer een plek te geven. Ook een paar studenten uit Amsterdam komen op het einde van de workshop zeggen dat ze het fijn vonden dat iedereen zo open was om ideeën voor opdrachten te delen en zo samen iets te laten groeien. Bestaat daar in sommige werkcontexten een huiver voor? Is dat gewoon een kwestie van doen? Wat houdt ons tegen om van dat sparren een gewoonte te maken?

© Vincent Koevoets

Dank aan Rutger Esajas, Wandana Biekram, Nilay Ceber en Nicky Vroegop van DEGASTEN, aan de studenten van de opleiding Theaterdocent van de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten, aan de studenten van de Educatieve Master Drama van KASK & Conservatorium Gent en aan Anthony Notebaert.

Biesta, G. (2021). Door kunst onderwezen willen worden. ArtEZ Press.

Biesta, G. (2022). Wereldgericht onderwijs. Uitgeverij Phronese.

Kent C en Steward J, (2008, second edition). Learning by heart, teachings to free the creative spirit. Allworth Press New York. Originally published by Bantam Books, New York, 1992.