Ik vraag Lindah Leah Nyirenda of ik haar mag ontvoeren en ze zegt ja. Ik neem haar mee naar ‘Café Clair’ van Jong Gewei in Gent. Lindah Leah verdiende haar strepen als slampoëet, werkt bij de Kopergietery als coördinator van de theaterateliers met kinderen en jongeren en ze geeft les aan LUCA School of Arts. Heel fijn dat ze zich zo gewillig laat meenemen.
Jong Gewei laat jongeren die al langer binnen hun werking actief zijn vanaf 2023 eigen werk maken onder de noemer ‘Stafeta’. De jongeren die deze avond presenteren, toonden al eerder hun work in progress in oktober in ‘Café Obscur’. Nu tonen ze dit werk opnieuw, een stap verder in het proces, in ‘Café Clair’.
We zien deze avond vier presentaties die uiteenlopend zijn in vorm en in graad van afwerking. Eerst zien we ‘Koor Unie’: een theatraal koor met veel volk op de kleine scène van ‘Op de wolken’ in Gent. Een koor dat de grenzen opzoekt van wat je met een koor kan doen. Dan horen we een experiment met muziek, klank en zang. Horen want het is bedoeld om naar te luisteren, we luisteren samen naar een geluidsband, al dan niet met ogen dicht. Na een pauze zien we een dansperformance, geïnspireerd op een heksendans en als laatste zien we een presentatie waarin een man verliefd is op Scarlett, een rode telefoon.
De verliefde man wordt gespeeld door Aleks Nasipyan. Ik gaf ooit toneel aan hem op de kunsthumaniora. Dankzij hem zijn we hier, hij nodigde me uit voor deze avond. Twee maanden eerder was er ook al een avond als deze: ‘Café Obscur’. Op de website van Jong Gewei zegt Aleks hierover:
‘Café Obscur is voor mij een handige motivatie om op korte termijn naar iets toe te werken, iets te delen, wat niet per se af moet zijn, maar wel helpt om sneller stappen te zetten. Dat verhoogt gewoon je productiviteit. Ik vond het heel fijn om te delen.’
Het tonen, niet om een afgewerkt iets met een publiek te delen, maar om stappen te kunnen zetten en een moment te hebben om af te toetsen bij een publiek, is een mooie insteek. Ook nu in ‘Café Clair’ is die insteek nog voelbaar: niet het afgewerkt product staat voorop, wél de zoektocht.
De afgelegde weg is al lang. Aleks vertelt me hier na afloop meer over:
‘Voor mij was het een zoektocht van ‘huis- tuin- en keukenliefdesscènes’ naar liefdesscènes die theatraal interessanter zijn. Zo kwam ik uiteindelijk uit op een man met een grote liefde voor een telefoon. En ik heb ontdekt hoeveel er te regelen is om het repeteren heen: kostuum, decor, teksten schrijven, filmpje maken en afwerken.’
En met een glimlach voegt hij eraan toe:
‘Iets maken is voor mij als het vormgeven van lucht. Je werkt in het ijle en hebt voortdurend het gevoel dat dingen je ontglippen.’
Om te durven beginnen aan het ‘vormgeven van lucht’ is er moed nodig en een fundament van vertrouwen in eigen mogelijkheden. Lindah Leah vertelt dat ze bij studenten aan de hogeschool merkt wie dat in het middelbaar al meekreeg en wie niet. Die jongeren die in het middelbaar weinig autonomie en weinig vertrouwen hebben gekregen maar sterk aan de hand gehouden werden, blijven in creatieopdrachten vaker steken in het conceptuele. Voor hen is het moeilijker om zelfstandig de stap te zetten naar het daadwerkelijk uitvoeren van een plan. Lindah Leah ziet dat ze zich afhankelijk opstellen, ze wachten op toestemming om iets te mogen doen en ze willen goedkeuring over wat ze tonen. Dat houdt ze tegen in het onderzoeken.
Verschillende theaterdocenten getuigden in ons onderzoek over het grote belang van vertrouwen tonen om jongeren uit te dagen tot het creëren van eigen werk. Een oordeelvrije ruimte creëren waar ‘goed of fout’ plaats kan maken voor experiment. Theaterdocent Jeroen Op De Beeck getuigt hier sterk over in een interview. Hoe hij tijd neemt om vertrouwen te installeren omdat hij weet dat dat een belangrijke voorwaarde is om eigen werk te kunnen creëren. Theaterdocent Nilay Ceber formuleert het anders in een interview. Zij spreekt over het ‘aanwakkeren van een kunstenaarshouding’. Ze wil dat jongeren een eigen, vrije interpretatie geven van de opdracht die ze geeft. Ze moeten doen wat ze denken dat de opdracht is, ze moeten zelf op zoek gaan.
In de bedrijfswereld, onderwijs en sport wordt er in het denken over intrinsieke motivatie vaak gerefereerd naar de ‘zelfdeterminatietheorie’. Een theorie die is ontwikkeld door de Amerikaanse psychologen Deci en Ryan. De theorie richt zich op de motivatie achter menselijk gedrag. Welke voorwaarden moeten er voldaan zijn zodat iemand bevlogen kan werken en met de wil om zelf keuzes te maken? Deci en Ryan stellen dat er drie basisbehoeften zijn die de motivatie van individuen sturen: autonomie, competentie en verbondenheid.
Autonomie: Het verlangen in ieder mens om zelf keuzes te maken en controle te hebben. Competentie: Het verlangen om effectief te zijn in wat je doet en het gevoel te hebben dat je vaardigheden hebt en ontwikkelt. Verbondenheid: Het verlangen om sociale relaties te hebben, je verbonden te voelen met anderen en geaccepteerd te worden. Volgens de zelfdeterminatietheorie zal het bevredigen van deze basisbehoeften leiden tot meer intrinsieke motivatie en tot een groter gevoel van welzijn.
Niet zomaar een principe waar een handige leerkracht of een gewiekste bedrijfsleider gebruik van kan maken om meer motivatie te bewerkstelligen. Het streven naar zelfdeterminatie, het respecteren van de individuele autonomie van elk persoon, vormt de basis voor veel aspecten van mensenrechten en sociale rechtvaardigheid.
Over autonomie zeggen Deci en Ryan dat ze hier niet totale onafhankelijkheid van anderen onder verstaan. Wel het vermogen om keuzes te maken rekening houdend met de invloeden van anderen, zonder eigenheid te verliezen. Vertrouwen en autonomie geven, is dus niet hetzelfde als volledig loslaten. Ook daar vertelt Aleks over, over hoe zijn coach samen met hem zocht naar een vorm en hem hielp bij het herschrijven van zijn teksten. En Tina Renders, één van de koorleden, vertelt hoe hun coach hen na een tijd uitdaagde om zelf muziek te maken en niet bestaande liederen te zingen zoals ze aanvankelijk deden. Odile Versele, die binnen dit project al de rol opnam van koorleider en dirigent, nam de uitdaging aan en nam ook de rol van componist op zich. Vanuit de aanzet van de coach naar eigen materiaal ging de bal aan het rollen: eigen ‘liederen’ werden geschreven en gerepeteerd en er ontstond een zoektocht naar een theatrale manier van presenteren, weg van de klassieke koorpresentatie.
Voor theaterdocenten is het werken vanuit verbondenheid cruciaal, het creëren en in stand houden van verbondenheid hoort tot de expertise van wie dit werk doet. Verbondenheid is op deze avond sterk voelbaar. Het tonen van dit soort kwetsbaar werk kan alleen maar op een plek en bij mensen waar er genoeg vertrouwen en veiligheid is. Die sfeer is voelbaar: de kleine tribune zit propvol en wat getoond wordt, wordt warm onthaald door het publiek. Publiek dat voornamelijk bestaat uit ‘JongGeweiers’ en uit genodigden van de makers en spelers.
En dan is er nog de derde basisbehoefte waar Deci en Ryan het over hebben: competentie. Competent zijn: Wat is dat in een creatieproces? Elk proces is voor elke maker weer nieuw, een onbeschreven blad, een nieuwe zoektocht. En zeker voor deze jonge makers. En toch: de jongeren die presenteren in ‘Café Clair’ zijn jongeren die al aardig wat jaren op de teller hebben staan bij Jong Gewei. Ze maakten als speler verschillende creatieprocessen mee in de meest uiteenlopende contexten. In die zin hebben ze ervaring in het omgaan met de onzekerheid die bij dit soort processen hoort en hebben ze verschillende manieren gezien om materiaal te genereren en te assembleren. In de gesprekken met Lindah Leah en Aleks vallen ook nog de woorden discipline en toewijding. Ze noemen dit beiden belangrijke competenties om zelfstandig iets te kunnen maken. De wil om iets af te werken. Door te denken over de vorm en de uitvoering.
Theaterdocent en onderzoeker Nicola Abraham stelt in een artikel dat ze scheef dat een veilige en ondersteunende omgeving een jongere in staat stelt om autonomie te ontwikkelen in het proces van beslissingen nemen in een creatie. Om risico te kunnen nemen en je intuïtie te durven volgen, is er volgens haar een combinatie nodig van weinig richting of instructie, veel vrijheid en een hoge mate van ondersteuning.
Een uitdagende én interessante spreidstand waar ook Jong Gewei zich aan waagt. Ze faciliteren deze kronkelige en zoekende weg voor de jongeren die we deze avond zagen presenteren.
Abraham, N. (2019). The intuit: An investigation into the definitions, applications and possibilities offered by intuitive applied theatre practice with vulnerable youth. Applied Theatre Research, 7(2), 233–249.
Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. New York: Guilford Publishing.
Verleiden tot het midden 